نداشتم جز اينكه شما را دعوت كردم و شما هم دعوت مرا اجابت نموديد ( ابراهيم - 22 ) . ولى پيدا است بعد از اجابت دعوت او از ناحيه افراد بى ايمان و هواپرست او آرام نمىنشيند و پايه‌هاى سلطه خود را بر وجود آنان مستحكم مىكند . لذا در دنباله آيه مىافزايد : « هدف از آزادى ابليس در وسوسه هايش اين بود ، كه مؤمنان به آخرت از افراد بى ايمان و كسانى كه در شكند شناخته شوند » ( * ( إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يُؤْمِنُ بِالآخِرَةِ مِمَّنْ هُوَ مِنْها فِي شَكٍّ ) * ) ( 1 ) . بديهى است خداوند از ازل به همه چيز كه در اين جهان تا ابد واقع مىشود آگاه است ، بنا بر اين جمله « * ( لِنَعْلَمَ ) * » مفهومش اين نيست كه ما مؤمنان را به آخرت را از آنها كه در شك و ترديدند نمىشناسيم ، بايد وسوسه‌هاى شيطان به ميان آيد تا شناخته شوند ، بلكه منظور از اين جمله تحقق عينى علم خداوند است ، چرا كه خداوند هرگز به علمش از باطن اشخاص و اعمال بالقوه آنها كسى را مجازات نمىكند ، بلكه بايد ميدان امتحان فراهم گردد ، وسوسه‌هاى شياطين و هواى نفس شروع شود تا هر كس آنچه در درون دارد با كمال آزادى اراده و اختيار بيرون ريزد ، و علم خدا تحقق عينى يابد ، زيرا تا در خارج عملى انجام نشود استحقاق ثواب و عقاب حاصل نمىشود . به تعبير ديگر : تا آنچه بالقوه است فعليت نيابد تنها به حسن باطن يا سوء باطن ، كسى را پاداش نمىدهند و مجازات نمىكنند . و در پايان آيه به عنوان يك هشدار به همه بندگان مىگويد : « و پروردگار

--> ( 1 ) بنا بر اين معنى كه در تفسير آيه گفتيم استثناء در اينجا استثناى متصل است به قرينه چيزى كه در آيه 42 سوره حجر آمده : * ( إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ ) * ، زيرا ظاهر اين آيه آن است كه شيطان بر غاوين سلطه پيدا مىكند - البته بعضى از مفسران احتمال استثناى منقطع نيز داده‌اند .